Framboð til stjórnlagaþings

Ég hef nú lesið mig í gegn um ýmis gögn sem liggja frammi á netinu um stjórnarskrána, þjóðfundinn og stjórnlagaþingið framundan og verkefni þess og einnig gluggað í stjórnarskrár frændþjóða okkar.  Um daginn birtist viðtal við mig í Feyki, fréttablaði okkar hér á Norðurlandi vestra þar sem ég svara spurningum sem mér voru sendar þegar uppvíst varð um framboð mitt til stjórnlagaþingsins. (Sjá má viðtalið hér á síðunni minni, reyndar eins og spurningum var svarað í upphafi en stytta þurfti viðtalið nokkuð þegar kom að birtingu í blaðinu).  Skoðanir mínar á því hvernig nálgast beri það viðamikla verkefni að móta tillögu að nýrri stjórnarskrá hafa ekki breyst frá því sem ég segi í nefndu viðtali þó það sem þar er sagt hafi ég sett fram áður en ég kynnti mér mál ítarlegar.  

Stjórnlagaþingið ber þá miklu ábyrgð á herðum að koma sér saman um tillögu að nýrri stjórnarskrá okkar sem eiga að verða okkar grundvallarlög til langrar framtíðar. Örnámskeiðið sem ég sótti og haldið var á vegum Háskólans í Reykjavík fyrir nokkru og fundur í Menningarhúsinu Hofi á Akureyri hafa skotið stoðum undir þá sýn sem ég hafði á það hvernig stjórnlagaþingið á að nálgast þetta mikilvæga verkefni. Lögin um Stjórnlagaþing og skipulag þess segir ekki nema að hluta til um verkefnið því sú staðreynd að stjórnarskrárfrumvarp þarf að samþykkja tvisvar af Alþingi til að ná fram að ganga setur Stjórnlagaþingi ákveðnar skorður sem þarf að hafa í huga. Auk þess má búast við að þjóðaratkvæðagreiðsla muni einnig koma til því ég vænti þess að tillaga þar um komi frá Stjórnlagaþingi til Alþingis. Það er auðvitað nauðsynlegt að þjóðin staðfesti nýja stjórnarskrá lýðveldisins beint í þjóðaratkvæðagreiðslu og að öðruvísi fáist hún ekki staðfest.

Af ofangreindum ástæðum þarf Stjórnlagaþing að endurspegla þjóðarvilja í þessu verkefni sínu og hefur því ekki svigrúm til róttækra umbyltinga á grunngildum stjórnarskrárinnar nema að því marki sem ljóst er að þjóðin og Alþingi vill.  Viðfangsefnið er ekki lítilvægara vegna þessa, þvert á móti er það afar verðugt verkefni að freista þess að ná fram skýrri tillögu að nýrri stjórnarskrá sem fær hljómgrunn meðal þjóðarinnar og Alþingis. Það er hins vegar jafn ljóst að ýmsar hugmyndir sem fram hafa verið settar um mjög róttækar breytingar á einstökum ákvæðum stjórnarskrár og eru þess eðlis að um grundvallarbreytingar er að ræða er ólíklegt að náist um samstaða á Stjórnlagaþingi og því mikilvægt að einbeita sér að því verkefni að ná fram nauðsynlegum breytingum og lagfæringum sem leiði til raunverulegs ábata fyrir samfélag okkar og treysti þau grunnlög sem við þurfum nauðsynlega að eiga til að tryggja mannréttindi og endurreisa okkur sem þjóð með skýra þjóðarsál að nýju eftir hremmingar undanfarinna ára.

Helstu áherslur í vinnu Stjórnlagaþings tel ég þurfa að vera þessar (og takið eftir, ég segi vinnu því þó ég hafi nokkuð fastmótaðar hugmyndir um það hvað ég vil sjá í nýrri stjórnarskrá, þá er ég opinn fyrir því að að hlusta á góðar hugmyndir annarra og taka þær til skoðunar með jákvæðum hug. Áherslurnar hér á eftir bera þessu vitni því í þeim felst fæstum að vera einhver endanlegur sannleikur, heldur eru þær fyrst og fremst áhersluþættir og atriði sem ég tel þurfa að skoða sérstaklega í vinnu þingsins. Það er betra að kom til þings með ekki allt of fastmótaðar línur því þá er hætta á að maður sjálfur verði of einstrengingslegur og hlusti ekki á þá sem eiga að leggja jafn mikið til vinnunnar og maður sjálfur):

1. Upphafsgrein stjórnarskrár þarf að vera skýrt ákvæði sem lýsir því í stuttu en hnitmiðuðu máli hvernig þjóðfélag við viljum eiga saman.  Þ.e. á hvaða grunngildum er byggt.
2. Mannréttindakafla stjórnarskrárinnar þarf að fara vel yfir og endurbæta þannig að við náum utan um það fyrirmyndarþjóðfélag sem upphafsgrein stjórnarskrárinnar segir til um. Hann á síðan að vera upphafskafli stjórnarskrár en með því er lögð áhersla á það að grunnlög þjóðarinnar eru lög fólksins, samin og samþykkt af þjóðinni, og sá rammi sem þjóðin fær fulltrúum sínum til að vinna að málum hennar innan.
3. Treysta þarf ákvæði um þrískiptingu valds og greina skýrar á milli valdsviða.
4. Skilgreina þarf upp á nýtt valdsvið forseta lýðveldisins. Skoða þarf ítarlega hvernig farið skuli með neitunarvald og hvort það eigi að liggja hjá forseta og þá hvort það eigi að vera eingöngu hjá forsetanum eða lúta flóknara ferli.
5. Treysta þarf stöðu þingsins sem handhafa lögjafarvaldsins
6. Setja þarf inn ákvæði um ríkisstjórnir og ráðherravald.  Treysta þarf valdsvið ríkisstjórna sem fjölskipaðs valds. Til greina kemur að forsætisráðherra sé kosinn sérstaklega af þjóðinni en leggi Stjórnlagaþing til svo róttækar breytingar þarf að liggja fyrir nokkur vissa um að þjóðin sé í meginatriðum á sama máli. 
7. Setja þarf inn í Stjórnarskrá skýrari ákvæði um dómstóla og dómara.
8. Fella þarf út ákvæði um þjóðkirkju.
9. Allar ákvarðanir sem hafi áhrif til skerðingar fullveldis íslands skulu lagðar fyrir þjóðina í bindandi  þjóðaratkvæðagreiðslu.

Þetta er orðið svo langt hjá mér að ég kem inn á fleira síðar.  Aðalatriðið er að þeir sem veljast til starfa á Stjórnlagaþing séu ekki með of fastmótaðar hugmyndir um rótttækar breytingar á henni, heldur fyrst og fremst með skýra sýn á það hvernig þjóðfélag við viljum skapa saman. Skiptir þá miklu að vinna vel úr þeim gögnum sem frá Þjóðfundi koma því þar kemur til með að kristallast vilji þjóðarinnar í málinu. Með opnum hug getum við þannig best smíðað grunnlög sem fylgja okkur inn í framtíðina sem skýr yfirlýsing um það hvað við stöndum fyrir sem þjóð og á hvernig þjóðfélagsmynd við viljum byggja í grunninn.